> Behandeling algemeen
> Motivationeel interviewen
> Multidisciplinaire behandeling
> MultiDimensionele FamilieTherapie (MDFT)
> MultiSysteem Therapie (MST)
> Familietraining Motiverende Interactievaardigheden (FMI)
> Literatuur
Behandeling
Er is weinig bekend over de behandeling van adolescenten met problematisch middelengebruik en comorbide psychische stoornissen zoals ADHD, PTSS, depressie/bipolaire stoornis, psychose en ASS. Wat we weten is dat kortdurende behandeling alleen onvoldoende is ter behandeling van adolescenten met problematisch middelengebruik en psychische stoornissen (Smit e.a., 2007). De diagnostiek en behandeling van het problematisch middelengebruik en de psychische stoornissen dient in ieder geval altijd geïntegreerd plaats te vinden (van Wijngaarden e.a., 2011).
Gespecialiseerde hulp moet meer binnen het systeem van de jongere (in de wijk, school, thuis) worden aangeboden en minder in instituties (Hermanns, 2009). Voor de hulpverleningspraktijk zal vanuit de visie van Hermanns (2009) ondersteuning van het ‘gewone leven’ en de zelfregulatie daarin belangrijker worden dan diagnosegestuurde behandeling. Steeds meer wetenschappers pleiten voor een community based aanpak, waarbij een integrale aanpak van niet alleen de preventie maar ook de curatie van opvoed- en opgroeiproblemen op lokaal niveau en door investeringen in de opvoeding zelf wordt gehanteerd (Hermanns, 2009).
Een goede scholing en dagbesteding lijkt essentieel voor jongeren met problematisch middelengebruik en psychische stoornissen, zeker als zij weer in hun oude vrienden-woonomgeving terug zijn. Trauma vraagt om gerichte behandeling en begeleiding. Tot slot kunnen ook stressverhogende factoren zoals een sociaal isolement, leer- en werkproblemen en financiële problemen sterk terugvalbevorderend werken en deze factoren moeten daarom ook aangepakt worden (van Wijngaarden & van der Gaag, 2010).
Motivationeel interviewen
Bij hoogrisicogroepen zoals jongeren met meervoudige problematiek en jongeren die zijn verwezen vanuit het justitiële systeem, lijkt motivationeel interviewen aan te bevelen ter verhoging van de ‘engagement’ (jongeren bewegen om in behandeling te komen) en therapietrouw (Smit e.a., 2007). Motivationele gespreksvoering an sich is echter onvoldoende om jongeren met problematisch middelengebruik en een psychische stoornis effectief te kunnen behandelen.
Multidisciplinaire behandeling
Multidisciplinaire behandeling bij adolescenten met problematisch middelengebruik en psychische comorbiditeit is noodzakelijk. Omdat de psychische problematiek en het problematisch middelengebruik op een ingewikkelde wijze met elkaar samenhangen, zijn ze niet los van elkaar te behandelen. Beide aspecten worden dus tegelijkertijd aangepakt, waarbij wel wisselend het een of het ander meer op de voorgrond kan staan. Meestal is er sprake van kenmerken van diverse comorbide stoornissen, waarbij wel zo nauw mogelijk aangesloten dient te worden bij de bestaande richtlijnen. Het behandelaanbod is gericht op stabiliseren, resocialiseren en de behandeling dient aan te sluiten bij het motivatiestadium en de mogelijkheden van de jongere en zijn systeem. Klinische opname wordt zo kort mogelijk gehouden en er wordt zo snel mogelijk gestart met het oefenen van vaardigheden in de eigen leefsituatie. Ook begeleiding om tot maatschappelijke reïntegratie te komen en terugval te voorkomen, worden zo snel mogelijk ingezet (van Wijngaarden-Cremers e.a., 2011).
Een voorbeeld van zo’n multidisciplinaire aanpak is te vinden op de Dubbeldiagnose Jeugdafdeling van Dimence. Op deze afdeling maken de volgende disciplines deel uit van het behandelteam: kinder- en jeugdpsychiater, psychiater, psychiater in opleiding, arts verslavingszorg, GZ psychologen, systeemtherapeuten, sociaal-psychiatrisch verpleegkundigen, MDFT-therapeuten, trajectbegeleider, vaktherapeuten (muziektherapie, creatieve therapie, beeldende therapie, psychomotorische therapie), psychiatrisch verpleegkundigen, SPH-ers en SPW-ers. Het behandelaanbod bestaat uit: een polikliniek, twee klinische afdelingen (Detox-Diagnostiek en Vervolgbehandeling), een Dagbehandeling en een MDFT-Team (Multidimensionele FamilieTherapie, zie www.mdft.nl). Actieve deelname van de relevante systeemleden wordt als essentieel ervaren en is voorwaarde voor behandeling (van Wijngaarden-Cremers e.a., 2011).
Een tweede voorbeeld van multidisciplinaire behandeling is het intersectorale team in Den Haag, waarbij jeugd GGZ en jeugdverslavingszorg samenwerken. Het intersectorale team bestaat uit therapeuten van zowel de forensisch psychiatrische polikliniek Het Palmhuis van De Jutters als MDFT-therapeuten van de jeugdverslavingszorg Brijder-Parnassia. Zij behandelen jongeren met meervoudige problematiek, waarbij middelengebruik een onderdeel is van de problematiek. Het intersectorale team is multidisciplinair samengesteld en heeft therapeuten, SPV-ers en een klinisch psycholoog ter beschikking. Daarnaast wordt consulterend een kinder- en jeugdpsychiater betrokken. Binnen dit team zijn ook meerdere therapeuten in EMDR en Equip geschoold.
MultiDimensionele FamilieTherapie (MDFT)
Multidimensionele Familietherapie (MDFT) is een systeemtherapie aangevuld met bemoeizorg. MDFT is bedoeld voor jongeren tussen de 12 en 18 jaar die overmatig drugs en/of alcohol gebruiken en daarnaast vaak gedrags- of psychische stoornissen vertonen. Zij zijn op meerdere leefgebieden vastgelopen of dreigen daarop vast te lopen. MDFT richt zich niet alleen op de jongere zelf, maar ook op het gezin en op de bredere sociale omgeving van de jongere. Het doel van MDFT is het realiseren van een verslavingsvrije leefstijl zonder delict- en ander probleemgedrag, en het verminderen van het risico op (strafrechtelijke) recidive. Een MDFT-traject neemt zes maanden in beslag, met 2 tot 3 sessies per week. MDFT is in een grote West-Europese trial (n=450) vergeleken met individuele psychotherapie (IP; in Nederland cognitieve-gedragstherapie). MDFT hield jongeren en hun ouders veel beter in behandeling vast dan IP. MDFT verlaagde het aantal diagnoses van cannabisafhankelijk bij 12 maanden follow-up sterker dan IP deed (groot effect). MDFT verminderde het aantal dagen van cannabisgebruik sterker dan IP bij de zwaarst blowende jongeren en bij jongeren met psychische comorbiditeit of stammend uit disfunctionerende gezinnen. Het aantal symptomen van externaliserende of internaliserende stoornissen nam bij MDFT het sterkst af. MDFT en deels ook IP verminderden het optreden van recidive (delinquentie) en schoolproblemen. Zie http://www.mdft.nl/ en de website van het NJi voor meer informatie over MDFT.
MultiSysteem Therapie (MST)
MultiSysteem Therapie (MST) is een intensieve, ambulante behandelingsmethode gericht op jongeren met ernstig antisociaal en delinquent gedrag, al dan niet in combinatie met alcohol- of drugsmisbruik, die op het punt staan om uit huis geplaatst te worden. MST is een intensieve ambulante systeem- en gedragsgerichte behandelingsmethode die steunt op 'evidence-based' therapeutische technieken vanuit de (cognitieve) gedragstherapie, pragmatische gezinstherapieën (structureel, strategisch), Community Reinforcement Approach (bij middelenmisbruik van jongere of ouders) en farmacotherapie (bijvoorbeeld voor ADHD). De interventies richten zich vooral op de ouders en op sleutelfiguren uit de omgeving van de jongere. Beïnvloeden, begeleiden, onderwijzen, maar niet uitvoeren is de stelregel. Het is van belang dat de gezinsleden leren om zelf hun problemen op te lossen en om te gaan met anderen en instanties. De behandelingen vinden plaats in de thuissituatie en in alle systemen waarin de jongere participeert (familie, school, buurt, vrienden). Gezinsinterventies, interventies gericht op leeftijdgenoten, school interventies, individueel georiënteerde interventies, psychiatrische interventies en interventies om de sociale steun voor het gezin te verhogen kunnen tot de behandeling behoren. MST wordt uitgevoerd door een team van 3 a 4 hooggekwalificeerde behandelaars met hoogfrequente training, supervisie en ondersteuning ook op de langere termijn. De behandelduur is gemiddeld 3 tot 5 maanden.
MST is uitvoerig beschreven in verschillende handboeken, waaronder: een handboek voor therapeuten, een organisatiehandboek, een handboek voor supervisoren, een reader met training handouts, informatie over de interventie-integriteit (in de Manual Supervisor Orientation Training). Daarnaast beschikt MST over behandelingsondersteunend materiaal, een voorbeeld hiervan is 'Making the paperwork work for you. MST services 2003'. Tot slot is materiaal beschikbaar voor de driemaandelijkse bijscholing die aangepast is aan de actuele scholingsbehoefte van de MST teams. Zie www.mst-nederland en de website van het NJi voor meer informatie over MST.
Familietraining Motiverende Interactievaardigheden (FMI)
Cannabisgebruik is een voorspeller van een slechte behandeluitkomst bij een eerste psychotische episode en leidt vaak tot een vijandige en afkeurende houding bij de ouders naar de patiënt toe. De Familietraining Motiverende Interactievaardigheden is ontwikkeld om cannabisgebruik bij jongeren met een psychose, te doorbreken. Een tweede doel is de spanningen in het gezin, die vaak zijn ontstaan door het cannabisgebruik van de jongere, te laten afnemen.
FMI bestaat uit 2 zittingen psycho-educatie, 6 zittingen interactievaardigheden (ontwikkeld door Bureau de Mat) en 6 zittingen motiverende gespreksvoering (ontwikkeld door het AMC). Een groep bestaat uit vijftien familieleden. Patiënten nemen niet deel aan de training. FMI is door het AMC in een gerandomiseerd effectonderzoek onderzocht en blijkt effectief te zijn in het reduceren van cannabisgebruik in jongeren.
Behandeling van psychische stoornissen
Voor (preventie en) behandeling van ADHD, ODD/CD, ASS, psychose, angst, depressie/bipolaire stoornis, eetstoornissen en licht verstandelijke beperking, klik op de voorgaande links.
Behandeling van problematisch middelengebruik
Voor informatie over preventie en behandeling van problematisch middelengebruik, klik op voorgaande link.
Literatuur
Hermanns (2009). Het opvoeden verleerd. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Smit, E., Verdurmen, J., Monshouwer, K. & Bolier, L. (2007). Jongeren en verslaving. De effectiviteit van behandelinterventies voor jongeren. Utrecht: Trimbos-instituut.
Wijngaarden, P. J. M. van, & Gaag, R. J. van der (2010). Verslaving als ontwikkelingsstoornis. Kind en Adolescent, 31 (4), 174-187.
Wijngaarden-Cremers, P. J. M. van, Hansman-Wijnands, M., & Gaag, R. van der (2011). Middelenmisbruik en comorbiditeit. In: M. Clerkx, R. de Groot, & F. Prins (2011). Grensoverschrijdend gedrag van pubers. Antwerpen/Apeldoorn: Garant.
